آهن یکی از مواد معدنی ضروری برای بدن است که نقش مهمی در تولید هموگلوبین، انتقال اکسیژن به سلولها، حفظ انرژی و بازده صحیح سیستم ایمنی دارد. بااینحال، فقط مصرف غذاهای آهندار برای تأمین نیاز بدن کافی نیست؛ بلکه باید بدانیم چگونه جذب آهن را رشد دهیم تا بدن بتواند از آهن موجود در مواد غذایی بیشترین استفاده را ببرد.
ترکیب درست مواد غذایی، مصرف ویتامین C، رعایت فاصله زمانی نوشیدن چای و قهوه با وعدههای غذایی و انتخاب منابع مناسب آهن، از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند به بهبود جذب این ماده معدنی کمک کنند.
در این مقاله با روشهای علمی و کاربردی رشد جذب آهن آشنا میشویم.
ویتامین C یکی از مؤثرترین ترکیبات طبیعی برای صعود جذب آهن غیرهِم (آهن گیاهی) است. این ویتامین به تبدیل آهن به شکلی قابلجذبتر کمک میکند و میتواند اثر برخی ترکیبات مهارکننده جذب آهن را افت دهد.
برای بیشتر شدن جذب آهن، میتوانید مواد غذایی زیر را در کنار منابع آهن مصرف کنید:
عدسی همراه با آبلیمو تازه
اسفناج همراه با فلفل دلمهای
لوبیا همراه با گوجهفرنگی
نخود همراه با آبلیمو
غلات غنیشده همراه با کیوی یا پرتقال
نکته: مصرف یک منبع ویتامین C در همان وعده غذایی، راهکار مناسبی برای صعود جذب آهن گیاهی است.
چای و قهوه حاوی ترکیبات پلیفنولی هستند که میتوانند جذب آهن غیرهِم موجود در غذاهای گیاهی را نزول دهند.
به همین دلیل بهتر است چای و قهوه را همراه غذا یا بلافاصله پس از آن مصرف نکنید. فاصله حدود یک تا دو ساعت با وعده غذایی میتواند انتخاب مناسبی باشد؛ بهخصوص برای افرادی که کمبود آهن دارند.
آهن موجود در مواد غذایی حیوانی به دو شکل هِم و غیرهِم دستهبندی میشود. آهن هِم که در گوشت، مرغ و ماهی وجود دارد، معمولاً بهتر از آهن گیاهی جذب میشود.
منابع مناسب آهن هِم عبارتاند از:
گوشت قرمز کمچرب
گوشت مرغ و بوقلمون
ماهی و غذاهای دریایی
جگر (با رعایت محدودیتهای مصرف، بهویژه در بارداری)
مصرف متعادل این مواد غذایی میتواند به تأمین آهن موردنیاز بدن کمک کند.
عدس، لوبیا، نخود و سایر حبوبات منابع گیاهی آهن هستند؛ اما ترکیباتی به نام فیتات در آنها وجود دارد که میتوانند جذب آهن را افت دهند.
برای نزول بخشی از این ترکیبات، بهتر است:
حبوبات را چند ساعت پیش از پخت در آب بخیسانید.
آب خیساندن را دور بریزید.
حبوبات را بهخوبی بپزید.
در صورت قابلیت از جوانه حبوبات استفاده کنید.
خیساندن، جوانهزنی و تخمیر میتوانند میزان فیتات را افت دهند و به دسترسی بهتر بدن به آهن کمک کنند.
کلسیم ممکن است جذب آهن را افت دهد؛ به همین دلیل بهتر است مقدار زیاد شیر، ماست، پنیر و مکمل کلسیم را همزمان با وعده غذایی سرشار از آهن یا قرص آهن مصرف نکنید.
البته حذف لبنیات از رژیم غذایی ضرورتی ندارد. کافی است زمان مصرف آنها را از وعدههای اصلی آهندار جدا کنید. درباره میزان تأثیر کلسیم بر جذب آهن در رژیم غذایی معمول، هنوز مقداری عدم قطعیت وجود دارد.
فلفل دلمهای بهویژه نوع قرمز آن، منبع خوبی از ویتامین C است. افزودن فلفل دلمهای تازه به سالاد، خوراک لوبیا، عدسی و غذاهای حاوی سبزیجات میتواند جذب آهن گیاهی را بهبود ببخشد.
برای تأمین آهن موردنیاز بدن، بهتر است منابع حیوانی و گیاهی این ماده معدنی را در برنامه غذایی خود بگنجانید.
گروه غذایی
منابع آهن
گوشت و مرغ
گوشت گاو، گوسفند، مرغ و بوقلمون
حبوبات
عدس، لوبیا، نخود و لپه
دانهها
تخم کدو، کنجد و تخمه آفتابگردان
سبزیجات
اسفناج، جعفری و سبزیهای برگسبز
میوههای خشک
کشمش، برگه زردآلو و آلو خشک
غلات
نان و غلات غنیشده با آهن
توجه داشته باشید که مقدار آهن موجود در غذا با میزان آهن جذبشده توسط بدن یکسان نیست. آهن منابع حیوانی معمولاً زیستفراهمی بیشتری دارد.
گوجهفرنگی حاوی ویتامین C است و میتواند همراه مناسبی برای غذاهای گیاهی مانند عدسی، خوراک لوبیا، آش و انواع خوراک سبزیجات باشد.
استفاده از گوجهفرنگی تازه یا آبلیمو در این غذاها به رشد جذب آهن غیرهِم کمک میکند.
اگرچه مکمل آهن میتواند در درمان کمبود آهن مؤثر باشد، مصرف آن بدون مرور وضعیت بدن توصیه نمیشود.
مصرف بیشازحد آهن ممکن است باعث عوارضی مانند موارد زیر شود:
تهوع و دلدرد
یبوست
ناراحتیهای گوارشی
مسمومیت آهن در مصرف بیشازحد
برای تشخیص کمبود آهن معمولاً آزمایش شمارش مفصل خون (CBC) و فریتین اهمیت دارند. پزشک بر پایه نتایج آزمایش، علت کمبود و شرایط فرد درباره نیاز به مکمل تصمیم میگیرد.
اگر پزشک برای شما مکمل آهن تجویز کرده است، زمان و نحوه مصرف آن میتواند بر جذب تأثیر بگذارد.
چند نکته مهم:
آهن معمولاً با معده خالی بهتر جذب میشود.
مصرف آن همراه آب یا منبع ویتامین C میتواند مفید باشد.
بهتر است با چای، قهوه و لبنیات همزمان مصرف نشود.
اگر مصرف با معده خالی باعث تهوع یا درد معده میشود، درباره مصرف همراه مقدار کمی غذا با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
از سوی دیگر بعضی داروها، از جمله داروهای کاهنده اسید معده، ممکن است بر جذب آهن تأثیر بگذارند؛ بنابراین درباره تداخل دارویی از پزشک یا داروساز سؤال کنید.
آبلیمو یکی از سادهترین منابع ویتامین C برای ترکیب با غذاهای ایرانی است.
میتوانید مقداری آبلیمو تازه به عدسی، خوراک لوبیا، سالاد، سبزیجات پخته و غذاهای حاوی حبوبات اضافه کنید.
این روش ساده بهخصوص برای افرادی که گوشت کمی مصرف میکنند، کاربردی است.
ویتامین C نسبت به حرارت حساس است و پخت طولانی میتواند مقدار آن را کم شدن دهد.
برای حفظ ویتامین C موجود در سبزیجات:
از پخت طولانی خودداری کنید.
سبزیجات را در صورت توانایی بخارپز کنید.
بخشی از سبزیجات را بهصورت خام و تازه مصرف کنید.
میوههای حاوی ویتامین C را در کنار وعده غذایی قرار دهید.
فرآیند تخمیر در برخی مواد غذایی میتواند میزان فیتات را کم شدن دهد و دسترسی به مواد معدنی را بهتر کند.
از سوی دیگر خیساندن و جوانهزنی غلات و حبوبات از روشهایی هستند که میتوانند به بهبود دسترسی بدن به آهن کمک کنند.
اتکا به یک ماده غذایی خاص برای رشد آهن کافی نیست. بهتر است در برنامه غذایی روزانه ترکیبی از منابع آهن، ویتامین C، پروتئین و سبزیجات وجود داشته باشد.
برای مثال، یک وعده شامل گوشت کمچرب، عدس، سبزیجات و سالاد حاوی آبلیمو میتواند ترکیب مناسبی از آهن و مواد تقویتکننده جذب آن فراهم کند.
گاهی کمبود آهن فقط به دلیل تغذیه نامناسب نیست. خونریزیهای شدید قاعدگی، خونریزی دستگاه گوارش، اختلال در جذب مواد مغذی و برخی بیماریهای گوارشی نیز میتوانند باعث کم شدن ذخایر آهن شوند.
اگر با وجود رعایت رژیم غذایی مناسب همچنان دچار کمبود آهن هستید، لازم است علت اصلی آن توسط پزشک مرور شود. صرفاً صعود مصرف غذاهای آهندار ممکن است مشکل را برطرف نکند.
برای اینکه راهکارهای گفتهشده را راحتتر در برنامه غذایی خود اجرا کنید، چند ترکیب کاربردی را در جدول زیر ببینید:
غذای آهندار
ترکیب پیشنهادی
عدسی
آبلیمو و فلفل دلمهای
خوراک لوبیا
گوجهفرنگی تازه
اسفناج
آبلیمو و فلفل دلمهای
نخود
لیموترش تازه
گوشت قرمز
سالاد سبزیجات تازه
غلات غنیشده
پرتقال یا کیوی
لوبیا و عدس
گوجهفرنگی و سبزیجات تازه
برخی مواد غذایی و ترکیبات میتوانند جذب آهن، بهخصوص آهن گیاهی، را نزول دهند.
ماده غذایی یا ترکیب
تأثیر بر جذب آهن
چای سیاه
افت جذب آهن غیرهِم
قهوه
نزول جذب آهن غیرهِم
لبنیات و کلسیم
احتمال افت جذب آهن
فیتات موجود در حبوبات و غلات
نزول جذب آهن غیرهِم
برخی ترکیبات موجود در کاکائو
نزول جذب آهن
این مواد غذایی لزوماً مضر نیستند و نیازی به حذف آنها وجود ندارد؛ نکته مهم، رعایت زمان مناسب مصرف آنهاست.
بله. آبلیمو حاوی ویتامین C است و مصرف آن همراه غذاهای گیاهی آهندار میتواند جذب آهن را بیشتر شدن دهد.
نوشیدن چای همراه غذا یا بلافاصله پس از آن میتواند جذب آهن غیرهِم را کم شدن دهد. این مسئله بهتنهایی به معنای ایجاد کمخونی نیست، اما در افراد دارای کمبود آهن اهمیت بیشتری دارد.
اسفناج مقداری آهن دارد، اما آهن آن از نوع غیرهِم است و جذب آن تحت تأثیر ترکیبات گیاهی قرار میگیرد. بهتر است اسفناج را همراه منابع ویتامین C مصرف کنید.
ویتامین C مهمترین ویتامین شناختهشده برای صعود جذب آهن غیرهِم از مواد غذایی است.
بله، ویتامین C موجود در آب پرتقال میتواند جذب آهن را بهبود دهد؛ البته دستور مصرف مکمل تجویزشده و محدودیتهای پزشکی باید رعایت شود.
برای بیشتر شدن جذب آهن در بدن، لازم نیست مواد غذایی زیادی را از رژیم خود حذف کنید. کافی است چند عادت غذایی ساده را رعایت کنید: غذاهای آهندار را همراه ویتامین C بخورید، چای و قهوه را به وعدههای غذایی نزدیک نکنید، مصرف منابع حیوانی و گیاهی آهن را متعادل نگه دارید و مکمل آهن را فقط در صورت نیاز و با نظر پزشک مصرف کنید.
اگر کمبود آهن یا کمخونی دارید، تشخیص علت آن بهاندازه اصلاح رژیم غذایی اهمیت دارد.
عنوان اصلی: چگونه جذب آهن را بیشتر کنیم؟ ۱۵ راهکار مؤثر برای رشد جذب آهن در بدن
عنوان سئو:
عنوان هیجانی: با این ۱۵ ترفند ساده، آهن بیشتری جذب بدنتان میشود!
نامک پیشنهادی: increase-iron-absorption
تبیینات متا: چگونه جذب آهن را بیشتر کنیم؟ با ۱۵ روش کاربردی، بهترین خوراکیهای رشد جذب آهن، تأثیر ویتامین C، چای، قهوه و لبنیات بر جذب آهن آشنا شوید.
کلمات کلیدی سئو: بیشتر شدن
منابع علمی برای استناد:
مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) – دادهها تخصصی آهن
سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) – کمخونی ناشی از فقر آهن
سازمان جهانی بهداشت (WHO) – راهکارهای بهبود جذب آهن
برچسب:
نویسنده: خنجی